Công tác xã hội lâm sàng trong thế kỷ 21

Công tác xã hội (social work) là một ngành chuyên môn hướng đến mục tiêu tìm kiếm những cách thức cải thiện chất lượng đời sống và phúc lợi của các cá nhân, các tập thể hoặc của cộng đồng thông qua những phương thức can thiệp như nghiên cứu, hoạch định chính sách, tổ chức cộng đồng, hướng dẫn thực hành hoặc huấn luyện cho những đối tượng chịu những thiệt thòi trong xã hội như đói nghèo, bất công và mất quyền lợi. Các nghiên cứu và thực hành công tác xã hội thường tập trung vào các lĩnh vực như: phát triển con người, chính sách xã hội, quản lý công cộng, lượng giá chương trình và phát triển cộng đồng. Công tác xã hội, do vậy, là một hoạt động liên ngành, bao gồm việc ứng dụng lý thuyết của nhiều chuyên ngành như kinh tế học, giáo dục học, xã hội học, y học, chính trị học và tâm lý học... Các nhân viên công tác xã hội (social worker) thường đảm nhận từ những trách vụ liên quan đến tổ chức và vận động xã hội, phát triển cộng đồng cho đến những công tác liên quan đến phúc lợi của các trường hợp như quản lý ca, tham vấn và cả tâm lý trị liệu (đặc biệt ở các quốc gia có ngành công tác xã hội phát triển như Anh, Hoa Kỳ).

Chuyên viên công tác xã hội lâm sàng (clinical social worker) là những nhân viên xã hội chuyên cung ứng những dịch vụ về sức khỏe tâm thần như phòng ngừa, chẩn đoán và trị liệu các rối loạn về tâm lý, hành vi và cảm xúc của các cá nhân, gia đình và tập thể. Mục đích của các dịch vụ này là nhằm giúp duy trì và thăng tiến những chức năng về thực thể, tâm lý và xã hội cho những bệnh nhân của họ. Ở các nước phát triển, chuyên viên công tác xã hội lâm sàng phải được đào tạo chuyên sâu ở học vị thạc sĩ hoặc tiến sĩ về công tác xã hội với sự nhấn mạnh vào việc trải nghiệm lâm sàng. Họ có thể làm việc ở các cơ sở y tế, trường học, cơ quan bảo vệ trẻ em, các cơ sở chăm sóc sức khỏe tâm thần, các tổ chức cộng đồng hoặc những cơ quan cung ứng lao động, việc làm... Do bản chất nghiệp vụ vừa có tính liên ngành, lại vừa liên quan đến chất lượng đời sống và phúc lợi con người, nên công tác xã hội có liên quan nhiều đến các dịch vụ hỗ trợ tâm lý và chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Chúng tôi xin giới thiệu một phần nội dung bài thuyết trình “Clinical Social Work in the 21st Century – Psychiatry’s Perspective on an Urgent Agenda” của Katherine Shear và Marion E. Kenworthy, Khoa Công tác xã hội, Đại học Columbia, Hoa Kỳ, được trình bày ngày 24-1-2007 – một bài viết dựa trên nhãn quan của các nhà tâm thần học Hoa Kỳ về công tác thực hành và nghiên cứu trên cơ sở phối hợp liên ngành trong lĩnh vực công tác xã hội lâm sàng – để phần nào phản ảnh vai trò của loại nghiệp vụ này trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Hoa Kỳ.

Trước tiên các tác giả đưa ra sơ đồ dưới đây cho thấy phân bố tỷ lệ thành phần nguồn nhân lực làm tâm lý trị liệu xuất thân từ các nghiệp vụ chuyên môn khác nhau tại Hoa Kỳ năm 1998:

Số lượng nhân sự làm tâm lý trị liệu tại Hoa Kỳ được phân phối như sau:

Con số các nhân viên công tác xã hội thay đổi theo chiều hướng tăng nhanh trong 10 năm sau đó: 642.000 nhân sự vào năm 2008, trong đó 54% làm việc trong các lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ xã hội ; 31% được tuyển dụng làm việc trong các cơ quan của chính phủ. Thành phần tuyển dụng được phân phối như sau :

NVCTXH trẻ em, gia đình và học đường	292,600
NVCTXH làm việc về chăm sóc sức khỏe và y tế công cộng	138,700
NVCTXH làm việc về sức khỏe tâm thần và nghiện chất	137,300
NVCTXH các lĩnh vực khác	73,400

(Nguồn tham khảo: Social Workers – http://www.bls.gov/oco/ocos060.htm)

Tỷ lệ gia tăng NVXH trong năm 2008 là nhanh hơn con số trung bình của tất cả mọi ngành nghề ở Hoa Kỳ và còn được dự kiến sẽ tăng thêm 16% trong thập niên 2008 – 2018.

Nhân viên xã hội lâm sàng có nhiều cơ hội tiếp xúc với những người bệnh mắc các chứng rối loạn tâm thần hơn bất cứ nhân sự thuộc các ngành chuyên môn nào khác. Điều này tạo cơ hội đáng kể cho họ thực hiện những công việc gây những tác động lớn trên những đối tượng này. Ngành công tác xã hội lâm sàng chiếm một vị trí trong việc định hình nên một hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần thông qua việc sử dụng sáng tạo những công cụ đánh giá và can thiệp dựa trên các kết quả nghiên cứu (research-informed assessment and intervention tools) cũng như thông qua việc phát triển các mô hình linh hoạt trong việc tìm chứng cứ dựa trên thực hành (practice-based evidence).

Các rối loạn tâm thần là những rối loạn thường thấy và gây giảm chất lượng đời sống. Những tác nhân trong môi trường sống có ảnh hưởng đến bệnh tật và sức khỏe; những người dễ bị tổn thương nhất về mặt xã hội là những đối tượng có nguy cơ cao bị mắc các chứng rối loạn tâm thần. Cả hai cách can thiệp về bình diện cơ thể lẫn bình diện tâm lý – xã hội đều có vai trò trong việc làm giảm nhẹ triệu chứng và gia tăng sức kháng cự với bệnh tật.

Tuy nhiên, hầu hết bệnh nhân đã không nhận được sự hỗ trợ đầy đủ từ các dịch vụ có sẵn; do vậy, có một nhu cầu cấp thiết được đặt ra nhằm cải thiện chất lượng chăm sóc cho những người bị rối loạn tâm thần. Và để đạt đến mục đích chung ấy, rất cần có sự phối hợp làm việc giữa những nhà chuyên môn về sức khỏe tâm thần, thông qua cơ cấu liên ngành, cả trong thực hành lẫn trong nghiên cứu.

Các nghiên cứu lâm sàng chỉ có thể thực hiện được trong mối liên hệ giữa nghiên cứu và thực hành. Mối liên hệ phối hợp này cần được mở rộng ra bao gồm những nhóm các nhà điều hành và thực hành lâm sàng tận tâm cùng làm việc với những nhà nghiên cứu về lâm sàng cũng như nghiên cứu về các dịch vụ. Mục đích là để thiết lập một hệ thống ‘‘định hướng kép’’ (bi-directional system) trong đó việc thực hành dựa trên những thông tin từ nghiên cứu và việc nghiên cứu phải dựa trên những thông tin từ thực hành.

Sơ đồ dưới đây cho thấy giao diện chung giữa nghiên cứu và thực hành lâm sàng :

Các công cụ lâm sàng là một hệ thống những chiến lược và kỹ thuật nhắm đến những mục đích sau :

1. Tạo lập những mối liên minh hỗ trợ cho việc tuân thủ điều trị

Các tác nhân gây stress và những nguồn lực trong môi trường xã hội

THẾ NÀO LÀ “BỘ CÔNG CỤ LÂM SÀNG DỰA TRÊN THÔNG TIN TỪ NGHIÊN CỨU”?

1. Các công cụ và phương pháp đánh giá nhằm hỗ trợ cho hàng loạt các hoạt động lâm sàng như: chẩn đoán các vấn đề lâm sàng, đánh giá các hậu quả, quyết định chọn loại hình can thiệp nào, xác định các tiềm năng, khả năng đề kháng và tình trạng sức khỏe tâm thần.

2. Các chiến lược và phương thức can thiệp có tính chuyên biệt được chứng minh là có hiệu quả đối với các loại rối loạn và các mục tiêu tham vấn.

3. Phương pháp vận dụng những chiến lược và kỹ thuật đã được hướng dẫn cả trên khía cạnh lý thuyết lẫn khía cạnh kinh nghiệm trong từng trường hợp thân chủ cụ thể.

Sự chăm sóc dựa trên việc đánh giá: đây là một chiến lược tổng hợp giữa đánh giá và trị liệu nhằm đến các việc sau: thực hiện đều đặn những đánh giá trên các triệu chứng mục tiêu và những mục tiêu can thiệp khác; sử dụng các công cụ đáng tin cậy; có tính đến các kết quả đánh giá trong việc quyết định loại hình can thiệp.

Hầu hết các nhà lâm sàng hiện nay đã không áp dụng việc chăm sóc dựa trên đánh giá. Nhiều người vẫn chưa biết rõ phạm vi sử dụng của các công cụ đánh giá, tính chất dễ sử dụng và công dụng hữu ích của chúng trong thực hành lâm sàng.

Một số bộ công cụ đánh giá đã được chứng minh có hiệu quả như:

- PHQ-9 là một công cụ chẩn đoán và là thang đo triệu chứng trầm cảm

- Bảng thang đo về thích nghi với công việc và xã hội gồm bộ câu hỏi với 5 tiết mục và đã được chứng minh là có giá trị hữu dụng.

- Bộ đánh giá các yếu tố giúp tuân thủ trị liệu của thân chủ

Và đặc biệt là công cụ đánh giá các tiềm năng (những điểm mạnh) của thân chủ. Việc đánh giá các tiềm năng nơi thân chủ là điểm cốt lõi của việc thực hành công tác xã hội. Các nhân viên xã hội từ lâu đã nhận thức đuợc rằng sức khỏe tâm thần không đơn giản chỉ là “không có rối loạn tâm thần”. Các nghiên cứu cho thấy rằng những yếu tố như cảm xúc tích cực, sự lạc quan và trạng thái hạnh phúc có vai trò rất quan trọng đối với sức khỏe cả về thể chất lẫn tinh thần. Tuy nhiên việc đánh giá các tiềm năng một cách có hệ thống đã hiếm khi được thực hiện và nhiều bác sĩ tâm thần đã không biết rằng những công cụ đánh giá ấy đang có sẵn.

NHỮNG MỤC TIÊU TRONG THẾ KỶ 21: TẬP TRUNG CHO VIỆC NÂNG CAO SỨC KHỎE

Sức khỏe tâm thần, mặc dù đã được đánh giá, vẫn là một khái niệm cần được lưu tâm đến. Sức khỏe tâm thần không đồng nghĩa với việc không có các rối loạn tâm thần. Một người không có rối loạn tâm thần vẫn có thể có một mức độ thấp về sức khỏe tâm thần và một người có rối loạn tâm thần vẫn có thể có một mức độ cao về sức khỏe tâm thần. Các nhà lâm sàng cần phải thực hiện việc đánh giá cả trên các rối loạn tâm thần lẫn về mặt sức khỏe tâm thần và làm việc để cùng một lúc làm giảm triệu chứng lẫn giúp sức khỏe được thăng tiến. Các tác giả cũng đã thừa nhận rằng đây cũng là thời điểm để những chuyên viên công tác xã hội lâm sàng đóng vai trò dẫn đầu trong lĩnh vực thực hành, nghiên cứu và ứng dụng những công cụ đã được chứng minh hiệu quả trong đánh giá và can thiệp hỗ trợ tâm lý.

(Nguồn tham khảo: Social Workers – http://www.bls.gov/oco/ocos060.htm)

Sau đây là một số trách vụ mà nhân viên công tác xã hội lâm sàng thường đảm nhận mà khi xem xét các trách vụ ấy chúng ta có thể thấy rõ hơn vai trò của họ trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và phúc lợi nói chung, cũng như trong thực hành các công cụ đánh giá và can thiệp hỗ trợ về tâm lý và chăm sóc sức khỏe tâm thần:

1. Tham vấn cho các cá nhân, nhóm hoặc cho các gia đình về các lĩnh vực như: sức khỏe tâm thần, tình trạng nghèo khổ, thất nghiệp, lạm dụng chất gây nghiện, xâm hại thể chất, phục hồi chức năng, thích nghi xã hội, chăm sóc trẻ em và chăm sóc sức khỏe.

2. Phỏng vấn các thân chủ, dưới hình thức cá nhân, nhóm và gia đình, nhằm đánh giá hoàn cảnh sống, các năng lực cũng như những vấn đề của họ để xác định những dịch vụ nào cần được cung ứng để thỏa mãn những nhu cầu này.

3. Đóng vai trò như những người kết nối liên lạc giữa học sinh, gia đình, nhà trường, các trung tâm tham vấn trẻ em, tòa án, các dịch vụ bảo vệ, bác sĩ và những dịch vụ hỗ trợ khác, nhằm giúp trẻ em đương đầu với các vấn đề như thiểu năng, xâm hại và tình trạng nghèo khổ.

4. Thiết lập các hồ sơ cá nhân – ghi nhận và báo cáo trường hợp (maintain case history records and prepare reports).

5. Tham vấn cho phụ huynh về các vấn đề trong dưỡng dục con cái; phỏng vấn để xác định những nhu cầu của trẻ em và gia đình.

6. Tìm kiếm các nguồn lực trong cộng đồng và chuyển gửi thân chủ đến các dịch vụ cần thiết như cung ứng việc làm, giải quyết nợ nần, hỗ trợ pháp lý, cung cấp nhà ở, chăm sóc y tế đồng thời cung cấp những thông tin cụ thể như phải đi đến đâu và làm như thế nào.

7. Tư vấn cho phụ huynh, giáo viên và các nhân viên khác ở nhà trường biết cách xác định những nguyên nhân của vấn đề như bỏ học hoặc các hành vi sai trái và từ đó đưa ra các giải pháp.

8. Tham vấn cho các học sinh có vấn đề về hành vi, học tập hoặc tổn thương thực thể và tâm lý; chẩn đoán các vấn đề và bố trí học sinh tiếp cận những dịch vụ cần thiết.

9. Làm công tác về các chủ đề liên quan đến pháp lý, như xâm hại trẻ em hoặc áp dụng kỷ luật; lắng nghe và cung cấp chứng cứ cho việc bố trí quyền nuôi dưỡng trẻ.

10. Phát triển và xem xét các kế hoạch cung ứng dịch vụ; theo dõi và đánh giá số lượng và chất lượng các dịch vụ.

1. Hỗ trợ cho các thân chủ và bệnh nhân giải quyết các khủng hoảng.

2. Phối hợp với các chuyên gia thuộc các lĩnh vực khác để đánh giá tình trạng sức khỏe thể chất của bệnh nhân và xác định các nhu cầu của họ.

3. Chuyển gửi bệnh nhân, thân chủ và gia đình họ đến với các dịch vụ phục hồi về sức khỏe thể chất và tâm thần, giúp họ tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ tài chính, hỗ trợ pháp lý, cung ứng lao động hoặc hỗ trợ về giáo dục.

4. Tham vấn cho các thân chủ và bệnh nhân, dưới hình thức cá nhân hoặc nhóm, để giúp họ khắc phục tình trạng phụ thuộc, giúp họ hồi phục từ bệnh tật và thích nghi với đời sống.

5. Lên kế hoạch phối hợp chăm sóc y tế và phục hồi chức năng cho người bệnh và các thân chủ.

6. Lên kế hoạch chuyển tiếp từ cơ sở chăm sóc về lại gia đình hoặc sang một cơ sở chăm sóc khác.

7. Tổ chức các nhóm hỗ trợ hoặc tham vấn cho các thành viên trong gia đình để giúp họ có thể hiểu biết và hỗ trợ cho các thân chủ và bệnh nhân.

8. Điều chỉnh các kế hoạch điều trị sao cho phù hợp với điều kiện sống của thân chủ.

9. Theo dõi, đánh giá, ghi nhận các diễn tiến của bệnh nhân dựa theo các mục tiêu nêu trong kế hoạch chăm sóc và điều trị.

10. Phỏng vấn và ghi nhận những trở ngại trong môi trường sống đối với sự tiến triển của bệnh nhân và thân chủ.

Nhân viên công tác xã hội về sức khỏe tâm thần và lạm dụng chất

1. Tham vấn cho thân chủ, dưới hình thức cá nhân hoặc nhóm, để giúp họ giải quyết các vấn đề về lạm dụng chất gây nghiện, về các bệnh tâm thần hoặc thực thể, tình trạng nghèo khó, thất nghiệp hoặc xâm hại thân thể.

2. Phỏng vấn bệnh nhân, ghi nhận và đánh giá, hoặc hội ý với các chuyên viên khác nhằm đánh giá tình trạng sức khỏe tâm thần và thể chất của bệnh nhân và thân chủ.

3. Phối hợp với các nhà tham vấn, các thầy thuốc và điều dưỡng để lên kế hoạch phối hợp trị liệu, dựa trên nghiệp vụ công tác xã hội và nhu cầu của bệnh nhân.

4. Theo dõi, ghi nhận và đánh giá tiến triển dựa trên các mục tiêu điều trị.

5. Giáo dục bệnh nhân và các thành viên trong cộng đồng về các bệnh lý tâm thần và bệnh lý thực thể, tình trạng lạm dụng, việc chữa trị bằng thuốc men, hoặc giới thiệu các nguồn lực sẵn có trong cộng đồng.

6. Hỗ trợ bệnh nhân tuân thủ kế hoạch điều trị, kể cả việc lên thời biểu cho các cuộc hẹn và phương tiện di chuyển đến cuộc hẹn điều trị, cùng các hỗ trợ khác.

7. Chuyển gửi thân chủ, bệnh nhân và gia đình họ tiếp cận đến các nguồn lực trong cộng đồng như hỗ trợ nhà ở hoặc điều trị phục hồi đối với các bệnh tâm thần hoặc thực thể.

8. Điều chỉnh kế hoạch điều trị tùy theo những thay đổi trong hoàn cảnh sống của bệnh nhân.

9 Tham vấn hỗ trợ cho các thành viên gia đình để giúp họ hiểu biết và có thể hỗ trợ cho bệnh nhân và thân chủ.

10. Nâng cao kiến thức về công tác xã hội bằng cách tham khảo tư liệu, thực hiện nghiên cứu, tham gia các lớp huấn luyện, hội thảo...