VÌ MỤC ĐÍCH PHÁT TRIỂN CHUYÊN NGÀNH TÂM LÝ TRỊ LIỆU TẠI VIỆT NAM

GIỚI THIỆU

Tác giả
Giới thiệu website
Chi hội Trăng Non
Liên hệ với chúng tôi

THÔNG TIN MỚI

Dành cho thân chỦ

Thư gửi quý độc giả 
Câu hỏi thường gặp 
Dịch vụ hỗ trợ

BÀI VIẾT

Chuyên đề
Nhật ký phòng trị liệu
Đọc Web giùm bạn

GIÁO TRÌNH - TÀI LIỆU

Đề cương

Học phần đại cương
Học phần nâng cao
Đào tạo thực hành
Giám sát – Chia sẻ kinh nghiệm

Tài liệu

Bài giảng tâm lý trị liệu
Bài tập thực hành
Tâm bệnh
Chân dung Nhà trị liệu
Liên kết ngoài
Tài liệu tham khảo
 

www.tamlytrilieu.com

The Rituals of Anorexia Nervosa

Nguyên tác: Mara Selvini Palazzoli

Trích từ tác phẩm The Work of Mara Selvini Palazzoli
Bản tiếng Anh của Arnold J. Pomerans
©1988 Jason Aronson, Inc.

http://www.ralphmag.org/palazzoli.html

NHỮNG NGHI THỨC CỦA CHỨNG CHÁN ĂN TÂM CĂN

BS NGUYỄN MINH TIẾN dịch

Bài viết này được thực hiện bởi Mara Selvini Palazolli, một trong số những tác giả nổi danh thuộc trường phái Milan - một trường phái tâm lý trị liệu hệ thống tại Ý. Chúng tôi giới thiệu bài viết này cho những người học có quan tâm đến tâm lý trị liệu theo quan điểm hệ thống (systems perspective), một quan điểm có vai trò ngày càng phát triển trong các trào lưu tâm lý trị liệu hiện nay trên thế giới. Trong những dịp khác, chúng tôi sẽ tiếp tục giới thiệu thêm những bài viết có liên quan đến quan điểm này để phục vụ người học tại Việt Nam. (Tp.HCM, tháng 11-2011)

Theo lý thuyết hệ thống, gia đình được trị liệu trong một tổng thể không đơn giản chỉ là tổng số những tính chất đặc trưng của các thành viên của gia đình đó. Điều làm nên tính chất đặc trưng của một gia đình chính là những mô hình tương tác đặc hiệu mà gia đình đó đang phản ảnh.

Mỗi gia đình được xem như một hệ thống tương tác và những mô hình tương tác ấy có khuynh hướng thường xuyên lập đi lập lại mà đôi khi có thể diễn ra đến mức dư thừa. Quan sát sự biểu hiện dư thừa ấy cho phép suy nghiệm ra những quy luật (thường là dưới hình thức bí mật và ẩn ngầm) đang chi phối sự vận hành chức năng của một gia đình trong một khoảng thời gian nhất định nào đó để duy trì tính ổn định của gia đình đó.

Nếu chúng ta định nghĩa gia đình là một hệ thống tự vận hành (self-governing system) dựa trên những quy luật được thiết lập thông qua một loạt các phép thử và sai, khi đó các thành viên trong gia đình trở thành những phần tử của một đường tròn mà không một phần tử nào có thể đơn phương kiểm soát những phần tử còn lại. Nói cách khác, nếu hành vi của một thành viên nào đó trong gia đình tạo nên những ảnh hưởng thái quá trên hành vi của những thành viên khác, thì sẽ là một sai lầm về nhận thức luận khi cho rằng hành vi của người đó là nguyên nhân gây ra hành vi của những người khác; thay vì thế chúng ta phải nói rằng hành vi của người đó là hậu quả của những mô hình tương tác trong quá khứ. Nghiên cứu về kiểu tương tác gia đình như thế, do vậy, là sự nghiên cứu về các đáp ứng hành vi đã được cố kết và những phản ứng dội lại của chúng.

Chúng ta đã nói về một sai lầm về nhận thức luận (epistemological error) – điều này bắt nguồn từ việc mô hình hành vi bị tách rời một cách võ đoán ra khỏi bối cảnh thực tế của những mô hình xảy ra trước đó mà từ những mô hình ấy đã sinh ra một chuỗi các tương tác vô tận.

Khi nói đến từ “nhận thức luận”, tôi không hề có ngụ ý nói về một thứ chuyên ngành huyền bí được lưu truyền bởi các triết gia. Mỗi người trong chúng ta, với phần bản thể độc đáo mà mình có trong thế gian để chia sẻ với người khác, chắc chắn sẽ chọn một vị thế phù hợp nhất với cách thức hiện hữu của mình, do vậy sẽ chấp nhận một kiểu nhận thức luận nào đó.

Một lần nữa, khi tôi nói về một sai lầm nhận thức luận hoặc một niềm tin không hay nào đó nghĩa là tôi đang nói một cách công khai về một sai lầm thường thấy trong văn hóa hiện đại (và vì thế cũng thường thấy trong ngành tâm thần học) của Phương Tây: đó là ý tưởng cho rằng có một cái “ngã” có khả năng vượt lên trên hệ thống các mối quan hệ mà ngã là một phần trong đó và từ đó có thể đơn phương kiểm soát được hệ thống đó.

Do vậy, những mô hình hành vi chẳng hạn như việc một người được xem là nạn nhân trở nên bị mất đi quyền hạn thì cũng không hẳn là có ý nói “các kích thích nhiều hơn là các đáp ứng”. Nói cách khác, cả hai phía trong mối tương giao ấy đều bị sai lầm – kẻ có quyền hạn tự tin vào sự toàn năng của mình cũng sai lầm không kém hơn nạn nhân rõ ràng đang yếu thế hơn.

Nếu cả hai phía đều sai lầm vậy thì đâu mới là quyền lực thực sự? Quyền lực thực sự nằm trong quy luật của trò chơi xảy ra trong bối cảnh thực tế của các đáp ứng hành vi của tất cả các vai diễn chính trong trò chơi ấy mà không ai trong số họ có khả năng thay đổi “luật chơi” từ bên trong.

Bằng cách xem bệnh nhân là “nạn nhân giả hiệu” (pseudo-victim), chúng ta đang tránh đi vào lối mòn của tâm thần học kiểu đạo đức (moralistic psychiatry). Dường như rằng R. D. Laing và trường phái của ông, do đã thừa nhận sự phân biệt của Sartre giữa “thói lệ” (praxis) và “tiến trình” (process), cũng đã thực sự bị rơi vào chiếc bẫy đạo đức này. Trái ngược lại, chúng tôi làm trị liệu gia đình như một hệ thống trong đó không có cá nhân nào có thể đơn phương nắm quyền kiểm soát các thành viên còn lại, khi đó thói lệ và tiến trình trở thành đồng nghĩa với nhau. “Kẻ gây hại” (persecutor) và “nạn nhân” (victim) đều thực hiện nhiều động thái trong cùng một cuộc chơi mà những quy luật của nó không ai có thể thay đổi được từ bên trong; tất cả những thay đổi đều phụ thuộc vào những can thiệp có tính chiến lược từ bên ngoài.

Trong trường hợp một gia đình có một bệnh nhân bị chứng chán ăn, chúng tôi phát hiện ra một sai lầm nhận thức hiện diện trong cả gia đình rằng bệnh nhân, do bởi triệu chứng được biểu hiện nơi người đó, đang nắm giữ quyền lực đối với những người còn lại trong gia đình và khiến họ trở nên vô dụng. Chỉ cần một cái nhìn nhanh trong phiên trị liệu đầu tiên, chúng tôi nhận ra nét mặt đau khổ của cha mẹ người bệnh, còn người bệnh thì ngồi tách xa ra khỏi những người khác, thẳng như một pho tượng, xanh xao và xa cách, vẻ mặt của cô bệnh nhân hoàn toàn bàng quan đối với những nỗi lo buồn của người khác. Hành vi của cô là một thông điệp rất rõ ràng, đặc biệt là dành cho nhà trị liệu:

Nếu các người nghĩ rằng các người có thể bắt tôi ăn, các người sẽ phải suy nghĩ lại. Hãy nhìn tôi đi: tôi chẳng có gì ngoài da bọc xương và tôi có thể chết rất dễ dàng. Và nếu cái chết có cái giá để trả cho quyền lực của tôi thì tôi sẽ sẵn lòng chi trả.

Điều này cho thấy rằng bệnh nhân hoàn toàn đánh giá sai tình huống của chính mình. Khởi đầu, cô đã “làm mồi” cho thuyết lưỡng phân tai hại theo kiểu Descartes: Cô tin rằng tâm trí của cô vượt lên trên thân thể của mình và nó ban cho cô những quyền năng vô hạn đối với hành vi của chính cô cũng như của những người khác. Kết quả là đã có một sự “vật thể hóa” (reification) của bản ngã và một niềm tin sai lầm rằng bệnh nhân đang tham gia vào cuộc chiến vinh quang trên cả hai mặt trận có tên gọi là (1) cơ thể của cô và (2) hệ thống gia đình.

Sai lầm này giờ đây không thể được gọi tên như một bệnh lý tâm thần, nếu như bệnh nhân chấp nhận nó một cách có ý thức và nếu cô thực sự mở lòng tuyên bố rằng cô sẽ không ăn cho đến khi cô có được điều mình muốn. Điều này có thể sẽ tạo nên một sự lựa chọn hữu lý về phần cô, chứ không phải bằng một chứng bệnh tâm trí. Thay vì vậy, người bệnh mắc chứng chán ăn đã châm chọc mạnh vào quy luật của gia đình rằng không một ai có thể tự nhân danh để sử dụng quyền hạn của mình. Đó cũng chính xác là lý do vì sao cô đã lấy được quyền lực của mình từ một thứ rất trừu tượng: căn bệnh của mình. Chính căn bệnh mới nắm giữ quyền lực, làm hao gầy cơ thể cô và khiến những người khác đau buồn. Giống như mọi triệu chứng bệnh về tâm trí, triệu chứng chán ăn cũng là một nghịch lý bị giao động giữa hai ảo cực: tính tự nhiên (spontaneity) và sự cưỡng ép (coercion).

Việc này làm phát sinh vấn đề sau đây: Liệu triệu chứng cho thấy rằng người bệnh không muốn ăn (tính tự nhiên) hoặc khác hơn nó cho thấy rằng cô không thể ăn (sự cưỡng ép)? Nếu sử dụng quan điểm nhận thức luận mà ta vừa phác họa, ta phải trả lời câu hỏi trên một cách khẳng định chắc chắn. Tuy nhiên, bản thân người bệnh chán ăn lại khăng khăng rằng chỉ điều thứ hai là đúng, rằng thực sự cô không thể ăn được.

Để giải quyết những trường hợp bệnh như thế, nhà trị liệu do vậy cần lưu tâm đặc biệt đến những điều sau:

1. Có sự nhận thức sai lầm đang được chia sẻ bởi tất cả những thành viên trong gia đình rằng bệnh nhân đang đơn phương kiểm soát toàn bộ hệ thống

2. Niềm tin của người bệnh rằng bản ngã (tâm trí) của cô có thể vượt lên trên cơ thể cô và hệ thống gia đình của cô; và rằng cô có thể thành công trên cả hai cuộc chiến với cơ thể cô và với gia đình cô.

3. Thực tế là một cuộc chiến như thế không bao giờ được tiến hành ở người bệnh, nhưng nó lại nhân danh bởi một thứ trừu tượng tức là căn bệnh mà người bệnh không có khả năng nhận lãnh trách nhiệm; và

4. Thực tế là thứ trừu tượng kia (căn bệnh) được xem là “con quỷ xấu xa” bởi vì nó khiến cho tất cả những người liên quan phải đau khổ.

Nhà trị liệu phải tùy cơ định liệu các chiến lược của mình và đặc biệt ông phải nhắm đến việc điều chỉnh những niềm tin sai lầm đang tiềm ẩn bên dưới tất cả những hiện tượng này. Nhưng nhà trị liệu làm điều đó như thế nào? Bằng những bàn luận hàn lâm, bằng cách thông tin về sự thấu hiểu của mình, hay là bằng những lời bình phẩm? Nếu nhà trị liệu chọn một trong số những tiến trình làm việc này, ông ta hẳn sẽ bị cự tuyệt (nguyên văn: “be sent away with a flea in his ear”). Điều trước tiên mà nhà trị liệu cần làm là đưa tất cả các thành viên trong gia đình trở về trên cùng một bình diện, nghĩa là sắp xếp họ vào các vị trí tương xứng nhau bên trong hệ thống. Trong khi quan sát các mô hình giao tiếp nổi trội ấy và tránh những cố gắng tham gia vào những quá trình quy lỗi qua lại giữa các thành viên, nhà trị liệu sẽ tạo nên một khởi điểm cho việc chứng minh một cách công khai về tất cả những mô hình hành vi tương tác mà ông đã quan sát. Chúng tôi gọi kiểu can thiệp này là “sự hàm ý có tính tích cực” (positive connotation), và nhà trị liệu phải mở rộng sự hàm ý này thậm chí sang cả các mô hình hành vi mà theo lý thuyết phân tâm truyền thống cho là nguy hại hoặc có tính hủy hoại. Mặc dù có thể khó chịu khi quan sát thấy những việc như sự bảo bọc quá đáng, sự xâm phạm và nỗi sợ của cha mẹ đối với tính tự chủ của con, nhà trị liệu vẫn luôn luôn phải mô tả chúng như là sự thể hiện của tình yêu thương, hoặc như sự thể hiện một mong ước có thể hiểu được nhằm duy trì sự nguyên vẹn của một gia đình trước những áp lực hoặc đe dọa bị tan rã mất.

Với cách thức tương tự, nhà trị liệu cũng phải đưa ra những hàm ý tích cực về triệu chứng của người bệnh. Trong việc này, nhà trị liệu sẽ sử dụng những chất liệu mà ông đã thu thập được để chứng minh rằng bệnh nhân vẫn tiếp tục “hy sinh bản thân”, mặc dù việc này xảy ra không chủ ý, cho một mục đích hoàn toàn vô vụ lợi: cho đại nghĩa duy trì sự toàn vẹn của gia đình.

Bước đầu tiên, cũng là bước cơ bản, trong khi thực hành việc đưa ra những ý nghĩa tích cực thì chứa đầy những thông điệp ẩn ngầm như sau:

1. Nhà trị liệu phải bảo đảm và chắc chắn ở vào vị thế nổi trội trong thang bậc quyền lực khi làm việc với gia đình, như một người điều hành được chấp thuận (approving authority), có thể giải thích được động cơ của sự chấp thuận ấy và không nghi ngờ gì về tính hợp lý của nó.

2. Nhà trị liệu phải cho thấy cả gia đình đang cùng đi vào một cuộc hành trình tìm kiếm chung, đó là bảo tồn sự toàn vẹn và ổn định cho gia đình mình. Tuy nhiên, việc đưa ra hàm ý tích cực lại phải bắt đầu bằng sự trình bày một điều vô lý đang tiềm ẩn ở đây: Làm thế nào mà một điều rất đỗi bình thường và tuyệt vời như sự toàn vẹn của gia đình lại phải trả bằng một cái giá quá đắt như chứng chán ăn?

3. Nhà trị liệu nhẹ nhàng định lại vị thế của bệnh nhân từ chỗ quen thuộc đang có sang một vị thế có tính bổ sung hơn trong “cuộc chơi” của gia đình, và trong khi làm thế, nhà trị liệu sẽ tuần tự thay đổi vai trò của tất cả các thành viên bên trong gia đình: ông chỉ ra cho mọi người thấy rằng bệnh nhân là người quá nhạy cảm và rộng lượng đến mức cô không thể không hy sinh bản thân mình cho gia đình, trên cả mức độ mà người khác có thể hy sinh bản thân họ cho cùng một mục đích như vậy.

4. Nhà trị liệu tiếp tục nhấn mạnh vào tính chất thúc ép của triệu chứng (“bệnh nhân không thể không hy sinh bản thân mình”), nhưng vẫn phải cẩn thận nếu xem nhẹ những tác động có hại của việc xem triệu chứng như là điều có lợi cho toàn bộ hệ thống. Cùng lúc đó, nhà trị liệu cũng phải định nghĩa những mô hình hành vi của các thành viên khác như là những “triệu chứng” (họ cũng “không thể không là chính họ” nếu gia đình vẫn ở cùng với nhau) và cho những “triệu chứng” ấy những hàm nghĩa tích cực.

Cách thức nêu trên giờ đây sẽ mở ra bước kế tiếp có tính quyết định trong trị liệu: đó là sự nghịch lý mang tính trị liệu (therapeutic paradox). Triệu chứng khi được xác định là điều thiết yếu cho sự ổn định của gia đình sẽ được nhà trị liệu khuyến cáo là hãy tiếp tục (gọi là sự “kê đơn nghịch lý một triệu chứng”): trong đó bệnh nhân được khuyên hãy tiếp tục hạn chế ăn uống, ít nhất là trong thời gian hiện tại. Những người thân của cô cũng được hướng dẫn để duy trì các mô hình hành vi quen thuộc của họ.

Việc này dẫn đến kết quả là một tình huống trong đó ít nhiều thể hiện sự nghịch lý mà điều trước tiên được thấy rõ là: gia đình đã đến xin ý kiến nhà trị liệu và tất cả những gì nhà trị liệu làm sau đó không chỉ là sự thừa nhận về triệu chứng mà còn “kê đơn” hãy tiếp tục triệu chứng đó!

Tuy nhiên, nhà trị liệu thông qua cách kê đơn triệu chứng lại có ngụ ý chối bỏ nó. Nhà trị liệu kê đơn triệu chứng như thể đó là một hành động tự nhiên mà người bệnh lại không thể thực hiện một cách tự nhiên, điều đó chính xác là vì cô ấy “đã được kê đơn rồi”. Với cách ấy người bệnh bị đưa vào một góc kẹt mà cô ấy chỉ có thể thoát ra bằng cách nổi loạn chống lại nhà trị liệu, nghĩa là bằng cách vứt bỏ triệu chứng của mình đi. Trong trường hợp đó, cô ấy sẽ trở lại phiên trị liệu kế tiếp với bộ dạng trông khá hơn, chỉ để thấy rằng nhà trị liệu đã thất bại trong việc khiển trách cô (vì đã không tuân theo sự kê đơn) – và đây lại là một sự nghịch lý khác.

Một loạt các chuyển động diễn ra với ba người trong phiên trị liệu đầu tiên một cách thành công đến nỗi sau đó họ sớm rời bỏ triệu chứng của mình. Tuy nhiên, nói chung chúng tôi ưa thích chọn cách can thiệp từ từ nhiều hơn. Các can thiệp có tính chiến thuật và chủ động được thiết kế để gợi mở cho những đáp ứng có ý nghĩa từ phía gia đình, nhưng khi trị liệu tiến triển, và với sự thông hiểu được những nhận thức luận sai lầm nào đang chi phối tình trạng loạn chức năng của gia đình ấy, chúng tôi tiếp tục hoạch định nên những chiến thuật can thiệp khác.

Điều quan trọng nhất và hiệu quả nhất của các can thiệp này là nó phải tuân thủ một cách chặt chẽ mô hình điều khiển học (cybernetic model). Việc này cần đến sự “kê đơn” những nghi thức gia đình (family rituals). Tôi xin đơn cử hai ví dụ cụ thể:

Gia đình thứ nhất mà chúng tôi áp dụng chiến lược can thiệp này không phải là gia đình có bệnh nhân bị chán ăn, mà là một gia đình có đứa con trai sáu tuổi rưỡi có biểu hiện hành vi gây hấn đến mức giáp ranh với tình trạng loạn tâm. Tôi nêu trường hợp này ở đây do bởi đó là một ví dụ khá rõ ràng.

Đứa trẻ, với điện não đồ thể hiện tình trạng sang thương não tối thiểu (minimal brain damage), được chuyển đến để làm liệu pháp gia đình sau khi nhà trị liệu phân tâm trẻ em từ chối không điều trị tiếp cho trẻ. Đứa trẻ dường như hoàn toàn không thể tiếp cận được bằng phương pháp phân tâm, và hơn nữa trẻ cũng biểu hiện sự thù địch đến mức không chịu nỗi. Sau bốn phiên trị liệu với cha mẹ, mà hai trong số đó có sự hiện diện của đứa trẻ, nhà trị liệu nhận thấy rằng, ngoài việc phải tiếp xúc với những xung đột sâu đậm giữa bố mẹ với nhau, đứa trẻ còn bị đẩy vào một tình trạng nhập nhằng nước đôi (double bind situation) mà nó không thể nào tự thoát ra được. Được các bác sĩ thần kinh xem là “có bệnh” rồi được sử dụng các loại thuốc an thần liều cao, đứa trẻ đã được chữa trị như một bệnh nhân tâm thần tại nhà và vì thế “được phép” có những ứng xử theo một cách thức mà không cha mẹ nào có thể chấp nhận ở những đứa trẻ bình thường, chẳng hạn như đá vào mặt mẹ một cách ác ý khi bà cúi xuống cột dây giày cho trẻ, bất ngờ ném dao ăn hoặc đĩa súp vào quần áo của mẹ. Ngược lại, mỗi khi trẻ ứng xử như một trẻ bình thường cùng tuổi thì nó lại phải lắng nghe những lời thuyết giáo hoặc chê trách về những lỗi lầm mà nó đã phạm trước đó. Nhà trị liệu nhanh chóng nhận ra rằng việc trước tiên phải làm là loại bỏ tình trạng nhập nhằng nước đôi ấy, bằng cách phá vỡ sự kết tội của cha mẹ rằng con họ “có bệnh tâm trí”. Nhưng họ cũng nhận ra rằng họ không thể nhận được kết quả này thông qua giải thích bằng lời, những giải thích mà đến lúc nào đó cũng có thể bị mất hiệu lực. Thay vào đó, nhà trị liệu “kê đơn” một nghi thức gia đình như sau: Vào buổi chiều cùng ngày hôm đó, sau bữa ăn, cả gia đình gồm bố, mẹ, đứa trẻ, đứa em gái nhỏ và bà ngoại, lần lượt bước vào phòng tắm, người bố mang ra tất cả thuốc men mà trẻ đang dùng rồi trịnh trọng tuyên bố những lời sau đây với đứa con trai:

Hôm nay chúng ta đã được nghe bác sĩ bảo rằng chúng ta phải ném tất cả số thuốc này đi bởi vì con là người hoàn toàn khỏe mạnh. Con chỉ là một đứa trẻ nghịch ngợm mà thôi và đơn giản là cả nhà sẽ không chấp nhất gì về những việc làm vô nghĩa của con nữa.

Sau đó, người bố, với nghi thức trang trọng, trút bỏ những lọ thuốc, hết lọ này đến lọ khác, vào trong bồn rửa, miệng cứ lập đi lập lại câu “Con hoàn toàn khỏe mạnh”. Nghi thức này đã chứng tỏ được hiệu quả của nó (mặc dù người mẹ lo sợ đứa trẻ có thể sẽ giết bà được nếu như không có những viên thuốc an thần kia) đến mức hành vi gây hấn của đứa trẻ sau đó mất đi và cũng hình thành biện pháp hòa giải cho những xung đột âm thầm lâu nay giữa hai bố mẹ (vào phiên trị liệu thứ mười).

Ví dụ thứ hai về nghi thức được nêu ra ở đây một lần nữa là với một gia đình có người bệnh chán ăn nghiêm trọng. Bệnh nhân, tạm gọi tên là Nora, trong quá trình làm trị liệu gia đình, đã thực hiện hành vi tự sát đến mức phải vào viện để can thiệp hồi sức. Mưu toan tự sát cho thấy rằng những nhà trị liệu cho người nữ bệnh nhân đã phạm một sai lầm nghiêm trọng: Họ đã quá chú tâm đến gia đình hạt nhân của cô đến mức bỏ qua một quy luật bí mật chi phối gia tộc này, một gia tộc rất gắn bó và có quyền lực, rằng trong đại gia đình của Nora sẽ không được nói đến điều gì ngoại trừ những điều tốt đẹp về những thành viên trong gia tộc. Chỉ sau khi mưu toan tự sát bất thành của Nora, trong một phiên tâm kịch trị liệu, người chị của Nora mới tình cờ thốt ra lời bình về những khó khăn trong mối quan hệ giữa Nora với một trong số những người chị họ của mình. Rõ ràng là người chị họ, được mẹ hậu thuẫn cùng với nỗi ganh ghét về vẻ ngoại hình xinh đẹp hiển nhiên của Nora, đã cư xử với Nora bằng tâm trạng vừa với sự cảm mến vừa với sự hiểm độc. Cả hai phía bố mẹ ngay tức thì muốn hàn gắn lại những tổn thương này bằng lập đi lập lại việc nói về những tính chất tốt đẹp như thiên thần của cô chị họ, “một người chị thực sự của Nora của chúng tôi”. Điều này khiến cho Nora, trước đó chẳng hề nói gì với chúng tôi về cô chị họ, đã nói về bản thân cô trong suốt phần còn lại của phiên trị liệu. Cô rõ ràng đã trở nên không tin tưởng những cảm nhận của chính mình: nếu cô chị họ mà có ác ý và xấu xa như thế thì cũng là bởi vì chính cô, Nora, đã là người đầy ác ý, xấu xa và hay ganh tỵ.

Trong cuộc họp sau phiên trị liệu, những nhà trị liệu đã quyết định giữ kín những hiểu biết mới của họ về những gì liên quan đến các bàn luận phù phiếm ấy. Thay vào đó, họ đã quyết định “kê đơn” một nghi thức như sau:

Vào thời điểm hai tuần trước phiên trị liệu kế tiếp, gia đình sẽ tuần tự cách ngày làm một lần việc khóa cửa nhà ngay sau bữa ăn trưa và ngồi với nhau xung quanh bàn trong một giờ. Một chiếc đồng hồ được đặt ở giữa bàn, và mọi người, theo thứ tự tính theo tuổi, sẽ dành ra 15 phút để trút tâm sự về những cảm xúc và quan điểm của riêng mình, đặc biệt là nói về những thành viên khác trong gia tộc. Trong lúc một người nào đó nói, những người khác không được ngắt lời, cứ để mặc những mâu thuẫn lại. Ngoài ra, những gì được nói tại bàn sẽ không được lập lại bên ngoài giờ đã định dành cho nghi thức ấy.

Cũng trong trường hợp này, nghi thức cũng đã chứng tỏ hiệu quả của nó đến nỗi quá trình trị liệu có thể kết thúc sau tổng số 15 phiên trị liệu.

***

Giờ đây chúng tôi có thể giải thích một cách chính xác những gì được ngụ ý trong nghi thức gia đình.

Từ quan điểm chính thức, nghi thức là một hoạt động, hoặc một loạt các hoạt động, kèm theo những thể thức phát ngôn thành lời và có sự tham gia của toàn thể gia đình. Mọi nghi thức đều phải bao gồm nhiều bước theo quy định để được thực hiện ở đúng chỗ và đúng lúc.

Việc nghi thức hóa có thể mang hơi hướm của phép thuật hoặc tín ngưỡng tôn giáo, nhưng không hẳn là một sự bất tiện. Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh rằng ý tưởng về sự kê đơn một nghi thức bắt nguồn từ sự đề xuất của khoa phong tục học (ethology), đặc biệt là bởi những nghi thức quy phục giữa những cá thể đồng chủng (intraspecific submission rituals) mà mục đích duy nhất của chúng là nhằm truyền đi những thông điệp có tính xoa dịu, hàn gắn. Mục đích chính yếu ở đây là nhằm chữa trị cho người bệnh với sự giúp đỡ của một nhóm người tham gia vào một công việc chung đó là cùng nhau thực hiện một nghi thức.

Chúng tôi nhận thấy rằng việc tiến hành nghi thức bằng động tác thể chất thì sẽ hữu hiệu trong việc tạo nên những thay đổi tích cực nhiều hơn bất cứ hình thức trao đổi bằng lời nào. Trở lại một trong số những ví dụ đã nêu của chúng tôi ở trên, nếu chúng tôi chỉ đơn thuần nói với cha mẹ rằng đứa con nhỏ của họ thực sự không có bệnh và họ đừng nên điều trị cho con như một người khiếm khuyết như thế, thì có lẽ chúng tôi đã không bao giờ đạt được hiệu quả chữa trị nhanh chóng như thế. Nhưng bằng cách hợp nhất gia đình lại trong một nghi thức được “kê đơn” một cách cẩn thận, đẩy đến cực điểm tính hủy hoại của những loại thuốc mà trẻ sử dụng, để nhắc đi nhắc lại tiếng khóc kể “Con hoàn toàn lành mạnh”, chúng tôi có thể tạo nên một động cơ tập thể mạnh mẽ và vì thế hình thành một hệ thống quy chuẩn mới. Với ý nghĩa đó, nghi thức được cho là có tác dụng thuyết phục toàn thể nhóm phấn đấu hướng về một mục đích chung.

Liên quan đến việc này, tôi cũng phải nhấn mạnh đến việc sử dụng rộng rãi các nghi thức trong nhiều xã hội hiện đại ngày nay. Những nghi thức này không bao gồm những phát ngôn hoặc khẩu hiệu mà người ta có thể bỏ ngoài tai một cách chọn lọc, nhưng chúng cố gắng tạo nên các ý tưởng về sự hợp tác trong xã hội cũng như trong gia đình thông qua các hoạt động vui chơi, khiêu vũ và các sinh hoạt cộng đồng khác, thậm chí một cách nghịch lý là thông qua rất nhiều loại hình tranh tài thể thao khác nhau.

Việc “phát minh” ra một nghi thức gia đình luôn luôn đòi hỏi một cố gắng sáng tạo to lớn từ phía nhà trị liệu, và thường là, nếu có thể nói rằng, một “sự lóe sáng của thiên tài” (flashes of genius), bởi nếu chỉ vì một nghi thức đã được chứng minh rằng nó có hiệu quả trong trường hợp một gia đình này thì điều đó vẫn không đủ để chứng minh rằng nó sẽ có hiệu quả tương tự đối với một gia đình khác. Sở dĩ như thế là do mỗi gia đình có những quy luật riêng biệt và những “trò chơi” riêng biệt. Đặc biệt nghi thức không phải là một kiểu “siêu giao tiếp” (metacommunication) của những quy luật này, hãy cứ để mặc nó cho những trò chơi như thế; đúng hơn nghi thức chính là một kiểu “trò chơi đối lập” (countergame) mà một khi được chơi nó có tác dụng phá hủy kiểu chơi ban đầu. Nói cách khác, nó dẫn đến việc thay thế những “lễ nghi” không lành mạnh và sai lầm về nhận thức luận (ví dụ triệu chứng chán ăn) bằng những lễ nghi lành mạnh hơn, hợp lý hơn về nhận thức luận.

Tôi tuyệt đối tin rằng những “triệu chứng” tâm thần được phát sinh từ những hệ thống có sự điều hòa thăng bằng nội tại theo kiểu cứng nhắc (rigid homeostatic systems) và chúng là cuộc “chiến tranh lạnh” được tiến hành bởi một tiểu hệ thống nào đó (chẳng hạn bởi những liên minh kết bè phái giữa một phụ huynh và một đứa con) mà biểu hiện càng mạnh mẽ thì sự bí mật bên trong càng nhiều. Chúng tôi biết rằng những hệ thống bệnh lý như thế được vận hành bởi những quy luật bí mật thường là bị ẩn giấu (Nguyên văn: “shun the light of the day”: Tránh xa ánh sáng ban ngày) và chúng gắn kết gia đình lại với nhau bằng những mối liên kết bệnh lý.

Nói cách khác, những triệu chứng tâm thần có khuynh hướng phát triển trong những hệ thống gia đình đang bị đe dọa tan vỡ; trong những hệ thống như thế các triệu chứng góp phần thực hiện vai trò như những “nghi lễ quy phục” (submission rites) thường thấy trong thế giới động vật: chúng giúp tránh được các hành vi gây hấn từ chính đồng loại của mình. Chỉ duy có một sự khác biệt bi thảm này thôi: các lễ nghi tương tự như thế ở loài người được gọi là “bệnh”, chúng đảm nhận những chức năng quy chuẩn từ chính sự loạn năng đặc biệt mà chúng đang cố gắng loại trừ.

Địa chỉ liên hệ:
Trụ sở Chi Hội Trăng Non, 29 Phan Xích Long, P.3, Phú Nhuận, Tp.HCM  
Điện thoại: 0908 33 0908
Gửi Email cho chúng tôi: dr_ngmtien@live.com hoặc trangnonclb@yahoo.com